Ivanka Trump i tha së fundmi një podkasteri se si e “zbuloi” Ishullin e Sazanit pranë bregdetit jugor të Shqipërisë, duke thënë se kishte notuar deri atje nga varkën e një miku dhe kishte ecur “zbathur deri në majë”. Ajo duhet t’i ketë këmbët shumë të forta.
Ishulli shqiptar — i lakmuar nga znj. Trump dhe bashkëshorti i saj, Jared Kushner, për një hotel luksoz dhe zhvillim resorti — është i bllokuar nga ferrat, i mbushur me mina dhe aq i gurtë sa që edhe plazhet e tij, të cilat janë të mbuluara me guralecë dhe jo me rërë, janë të vështira për të ecur pa këpucë. Ai gjithashtu është i mbushur me gjarpërinj, shumë prej tyre helmues.
Më e besueshme se rrëfimi i znj. Trump për shëtitjen e saj në natyrë ishte deklarata e saj se ajo dhe shoqëruesit e saj “u magjepsën plotësisht” nga bukuria e ishullit. Ai shtrihet në ujërat e kaltra dhe të kristalta të Detit Adriatik dhe është vërtet një vend magjepsës, i zbukuruar me nuanca rozë të ndezur nga buganvilat e egra dhe i aromatizuar me pishë.
I pabanuar, me përjashtim të nja dhjetë ushtarëve shqiptarë të izoluar në ambiente të rrënuara pranë portit, Sazani është një oaz qetësie të plotë, pa restorantet e zhurmshme, kafenetë dhe hotelet turistike që po shtohen me shpejtësi përgjatë bregdetit të qytetit fqinj të Vlorës në Shqipërinë kontinentale.
E vetmja zhurmë në Sazan, përveç erës që fryn nga deti, është gulçimi i pushuesve ditorë nga Vlora që ngjiten në kodër, asnjëri prej tyre zbathur, dhe sfilitja e një qeni të zi që mbajnë ushtarët për të mbajtur larg vizitorët e paftuar.
Por shndërrimi i Sazanit në një resort të nivelit të lartë për udhëtarët e pasur duket si një sfidë e vështirë. Një ish-bazë ushtarake italiane, sovjetike dhe më pas shqiptare, ishulli nuk ka ujë të pijshëm dhe nuk është i lidhur me rrjetin elektrik. Bregu i tij është i mbushur me makineri të ndryshkura dhe pajisje metalike të braktisura. Shenjat e vendosura në pemë përgjatë shtigjeve të ishullit paralajmërojnë për mina tokësore.
Ai është në pronësi të shtetit shqiptar dhe, sipas kryeministrit të Shqipërisë, Edi Rama, nuk është i shitshëm. Megjithatë, mund të jetë i disponueshëm, tha z. Rama në një intervistë, për t’u përdorur nga z. Kushner dhe partnerët e tij, nëse arrihet një marrëveshje për një sipërmarrje të përbashkët me qeverinë.
Në javët e fundit, mes protestave anti-qeveritare në Tiranë, kryeqytetin shqiptar, Sazani është përfshirë nga një sërë teorish konspirative të ekzagjeruara në internet rreth planeve të financuara nga z. Kushner dhe investitorët e Gjirit për një “ishull të ri të Epsteinit”, vendbanime izraelite, një vendgrumbullim për palestinezët dhe një bunker të mbrojtur nga apokalipsi për miliarderët.
Historitë e çmendura për atë që po ndodh në ishull nuk janë aspak të reja. Në vitin 1950, gjatë Luftës së Ftohtë, CIA raportoi se Sazani ishte bërë “fjala e fundit e ndërtimit të porteve moderne sovjetike” me një zonë lëshimi raketash dhe një bazë për dhjetëra nëndetëse sovjetike. Në vitin 1959, agjencia e inteligjencës fotografike e CIA-s hodhi një vështrim më të afërt dhe “nuk gjeti asnjë provë të një baze të raportuar nëndetësesh”, sipas një raporti të deklasifikuar sekret.
Kostandin Liko, 70 vjeç, një ish-oficer i marinës shqiptare në pension, punoi në ishull përpara rënies së komunizmit në vitin 1991, i cili e kishte kthyer Shqipërinë në vendin më të varfër dhe më të izoluar të Evropës. Ai tha se Sazani ishte gjithmonë i shkëputur nga realiteti, duke e kujtuar atë si një ishull me bollëk relativ falë dyqaneve të tij të mirëfurnizuara dhe çmimeve të ulëta — rezultat i një sistemi favoresh për të mbajtur personelin ushtarak besnik ndaj diktatorit stalinist të vendit, Enver Hoxha.
Më pamë se 4,000 njerëz — ushtarë, oficerë të marinës dhe familjet e tyre — tha z. Liko, jetonin atje, duke gëzuar komoditete shumë përtej mundësive të shqiptarëve që luftonin për të gjetur ushqim të mjaftueshëm vetëm tetë milje më tutje në Vlorë.
Një anketim i vitit 2015 i ishullit, i porositur nga “Conservatoire du Littoral”, një grup francez që punon për të ruajtur zonat bregdetare, katalogoi diversitetin e jashtëzakonshëm të botës bimore dhe të shpendëve në Sazan, e bëri të qartë se ishulli nuk ishte një “Shangri-La” e paprekur.
Ai raportoi se dekadat nën kontrollin ushtarak e kishin lënë Sazanin të mbushur me ndërtesa të kalbura, bunkerë betoni, 62 ton metal dhe grumbuj mbetjesh të rrezikshme, duke përfshirë azbest, fuçi me kimikate toksike dhe municione.
Heqja e të gjitha këtyre, thuhej në raportin e grupit, “është shumë komplekse dhe do të kërkojë një sasi të konsiderueshme pune dhe financimi”.
Ai bëri thirrje që ishulli të shpallej zonë e mbrojtur dhe të hapej për një “turizëm të gjelbër” të kufizuar, duke paralajmëruar se projektet “për të krijuar një zhvillim turistik të madh dhe intensiv” do të dëmtonin rëndë ekologjinë unike të Sazanit.
Se çfarë lloj turizmi do të dëshironte të zhvillonte z. Kushner nuk dihet saktësisht, përveç faktit që ai do t’u shërbejë shumë të pasurve. Imazhet e hershme të dizajnit që ai postoi në X në vitin 2024 tregonin diçka që ngjante me skenën e një filmi fantastiko-shkencor, me rreshta kapsulash betoni me dritare nga dyshemeja në tavan që ngriheshin nga një kodër sipër detit.
Sazan Real Estate Development L.L.C., një kompani e lidhur me Kushner që mbikëqyr projektin, ka hartuar plane paraprake që përfshijnë një hotel me 800 dhoma, një fushë golfi dhe një kazino. Por të gjitha këto u propozuan për një pjesë të dytë të kompleksit të planifikuar të resortit të vendosur në gadishull, në Zvërnec, dhe jo në ishull.
Kompania, në një përgjigje me shkrim ndaj pyetjeve, tha se “projekti mbetet në fazën e planifikimit dhe projektimit” dhe se “nuk duhet të nxirren konkluzione nga tenderët individualë të konsulentëve apo materialet paraprake të planifikimit”.
Bashkëshortja e z. Kushner, znj. Trump, i i tha podkasterit David Senra se, pasi e pa për herë të parë Sazanin gjatë një udhëtimi me jaht rreth Mesdheut, “ne zhvilluam mundësinë për të ndihmuar në realizimin e potencialit të tij dhe shndërrimin e tij, por me shumë vetëpërmbajtje dhe kujdes, sepse toka është shumë e bukur”. Kjo provokoi tallje në internet nga skeptikët e aftësisë së familjes Trump për “vetëpërmbajtje dhe kujdes”.
Z. Liko, oficeri i marinës në pension, tha se nuk ka asnjë problem që z. Kushner të derdhë para në Sazan për të ndërtuar një resort “sepse kështu funksionon bota nën kapitalizëm”.
Kjo pikëpamje e vendos atë në kundërshtim me protestuesit që janë mbledhur në kryeqytetin e largët për më shumë se një muaj për të kërkuar që kryeministri, z. Rama, të japë dorëheqjen për rolin e tij në një sistem, që ata thonë se favorizon në mënyrë të padrejtë të pasurit dhe ata me lidhje të forta.
“Sigurisht që nuk ka barazi, por nëse duam barazi duhet të kthehemi në komunizëm”, tha z. Liko. “Ne e provuam atë tashmë”, shtoi ai.
Kujtesat se si funksionoi kjo mbulojnë ishullin — mijëra bunkerë betoni në formë kërpudhe dhe milje tunelesh nëntokësore. Ata u ndërtuan si pjesë e një fushate dekadash nga z. Hoxha, udhëheqësi i Shqipërisë nga viti 1944 deri në vdekjen e tij në 1985, për të siguruar vendin kundër sulmeve dhe për të ruajtur pastërtinë e tij ideologjike të vetmuar.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Moska ngriti një bazë ushtarake në Sazan, e vlerësuar për vendndodhjen e saj strategjike vetëm 30 milje nga bregu i Italisë, një anëtare e NATO-s. Por sovjetikët u dëbuan nga ishulli në vitin 1961 pas një thyerjeje të ashpër diplomatike dhe ideologjike. Z. Hoxha kundërshtoi denoncimet e Nikita Hrushovit ndaj Stalinit.
Pasi sovjetikët u larguan, kujton z. Liko, ishulli ishte i ndaluar për të gjithë të huajt. Edhe shqiptarët që donin të shkonin atje, tha ai, duhej t’u nënshtroheshin kontrolleve të biografisë dhe të vërtetonin besnikërinë e tyre ndaj z. Hoxha dhe llojit të tij idiosinkratik të komunizmit.
Sot, ai është i hapur për këdo që mund të shkojë atje, gjë që kërkon ose marrjen me qira të një skafi për një udhëtim 30-minutësh nga Vlora ose një udhëtim njëditor me anije turistike që ndalojnë shkurtimisht në Sazan gjatë tureve përgjatë bregdetit shqiptar.
Protestuesit në Tiranë e kanë përqafuar Sazanin si një simbol të sovranitetit të patjetërsueshëm dhe të pandërprerë shqiptar përgjatë shekujve. Por me një histori që shtrihet që nga Greqia e lashtë dhe Perandoria Romake, ishulli është hedhur për shekuj mes fuqive të ndryshme — Perandorisë Osmane, venecianëve, britanikëve, italianëve, të cilët e pushtuan atë nga viti 1915 deri në 1943, dhe më pas Gjermanisë naziste deri në 1944.
E vetmja rrugë e ishullit, një rrip betoni i rrënuar që të çon në një pjesë të kodrës më të madhe, u ndërtua nga italianët. Po ashtu edhe një stacion i jashtëligjshëm i gjenerimit të energjisë elektrike, tani një rrënojë e zbrazët. Relikja më e madhe e ish-sundimit komunist është një sallë betoni që dikur strehonte një kinema dhe shërbente si vend për mbledhjet e partisë.
Me muret e saj që shpërbëhen dhe dyshemenë e çarë të mbuluar me papastërti, salla ngrihet mbi një kodër të mbytur nga barërat e këqija, duke ofruar pamje madhështore të detit — dhe kujtesa të zymta të një regjimi të zhdukur stalinist që premtonte barazi për të gjithë, por që pamjet më të mira — dhe filmat — i mbante për vete. /New York Times – Përgatiti në shqip Zoom.al
39-vjeçari merr peng vëllanë dhe shokun e tij në Tiranë/ Sulmon edhe policinë, detajet
