Nga Lea Ypi për “The Guardian”
“E gjetëm ashtu. Notuam deri në ishull, bëmë një ecje zbathur deri në majë dhe mbetëm të magjepsur. Dhe, gjatë shumë viteve, krijuam mundësinë për të ndihmuar në realizimin e potencialit të tij.”
Nëse gruaja që ndante dëshirën e saj për të përmirësuar një ishull të huaj do të kishte zbritur nga një varkë kontrabandistësh, ëndrra e saj do të ishte shuar në një nga qendrat e ndalimit të emigrantëve që qeveria shqiptare ka ndërtuar së fundmi së bashku me Italinë. Por varka në fjalë ishte një jaht shumëmilionësh dhe gruaja që ecte zbathur deri në majë ishte Ivanka Trump. Realizimi i ëndrrës kërkonte vetëm thirrjen e kryeministrit të vendit, Edi Rama, dhe angazhimin e bashkëshortit të saj, Jared Kushner, dhe të një prej kompanive të tij për ta kthyer një zonë të mbrojtur natyrore në pasuri të paluajtshme luksoze.
Qeveria shqiptare këmbëngul se asnjë marrëveshje nuk është finalizuar. Por nuk e ka fshehur as entuziazmin. Dhe kush mund ta fajësojë? Pas dekadash tranzicioni nga komunizmi në kapitalizëm dhe negociatash të zgjatura për anëtarësim në BE, Shqipëria ka humbur më shumë se 1.2 milionë qytetarë për shkak të emigrimit. Ka nivele të ulëta të prodhimit industrial, një sektor bujqësor që ka nevojë urgjente për modernizim dhe një sektor të arsimit të lartë në krizë që nga privatizimi i universiteteve në vitet 1990. Pa kapital industrial, financiar apo njerëzor për të ofruar në tregun global, e vetmja gjë që mbetet për t’u shitur është natyra. Edhe turizmi, i cili kohët e fundit ka qenë në rritje, ka kërkuar një fushatë të koordinuar qeveritare për të përmirësuar imazhin e vendit.
Zhvillimi i qëndrueshëm dhe mbrojtja e mjedisit janë të lehta për t’u kërkuar, por të kushtueshme dhe të vështira për t’u realizuar. Nën globalizimin konkurrues, pasuritë e paluajtshme dhe turizmi luksoz gjenerojnë rritje më të shpejtë, edhe nëse rrisin pabarazinë dhe shterojnë burimet natyrore. Modelet që ofrohen janë ato që vendet më të pasura i provuan 30 vjet më parë dhe tani i pendohen.
Shqiptarët e dinë se spekulimi me pasuritë e paluajtshme, pa mbështetjen e shtetit, do të thotë se qytetarët e zakonshëm do ta kenë të vështirë të blejnë një banesë ose të paguajnë qiranë. Ata e dinë se turizmi luksoz do të thotë që pushimet në vendin tënd bëhen privilegj i pakicës. Pa sindikata për t’u përmendur dhe me një lëvizje punëtore që shfaqet vetëm në pamje filmike të paradave të 1 Majit nga epoka komuniste, kushtet e punës janë aq shfrytëzuese sa vetëm njerëz nga vende edhe më të dëshpëruara pranojnë punët që krijohen. Shqiptarët thjesht mbledhin gjërat dhe largohen drejt vendeve të tjera, ku përballen me abuzim dhe ksenofobi. Ata mbajnë kokën ulur, duke e ditur se ky është çmimi për një të ardhme më të mirë për fëmijët e tyre.
Në maj 2025, Partia Socialiste në pushtet fitoi zgjedhjet për herë të katërt. Me rreth 44%, pjesëmarrja në votime ishte historikisht e ulët, pavarësisht zgjerimit të së drejtës së votës për diasporën shqiptare për herë të parë. Nuk pati manifest elektoral dhe as debat parimor me opozitën (udhëheqësi i së cilës, Sali Berisha, shfaqej kryesisht i paraqitur si një buf në rrjetet sociale të qeverisë). Në një vend ku më shumë se 90% e qytetarëve mbështesin integrimin europian, mjaftoi të mbusheshin billboard-et me fotografi pasaportash europiane dhe të përsëritej vazhdimisht një datë: anëtarësimi në vitin 2030.
Kjo është ana tjetër e integrimit europian: kritika ndaj qeverisë shndërrohet në kundërshtim ndaj vetë Europës. Nuk ka zgjedhje midis vizioneve konkurruese të shoqërisë, por vetëm midis menaxherëve të ndryshëm të së njëjtës trajektore të pashmangshme. Me politikën të reduktuar në qeverisje teknokratike, e vetmja mënyrë për të lexuar konfliktin politik është përmes lentes së “korrupsionit”: sikur shoqëritë postkomuniste ta kishin atë në gjak, sikur problemi të ishin shkeljet individuale dhe jo vetë rregullat.
Për shumë vite shqiptarët e pranuan këtë me të njëjtin fatalizëm me të cilin pranohet një fatkeqësi natyrore. Tani, të rinjtë po kundërpërgjigjen. Protestat aktuale lidhen me një ligj të kohëve të fundit për investimet strategjike, i cili forcon kapjen oligarkike të shtetit. Situata u përshkallëzua kur makineri të rënda hynë në një ligatinë bregdetare të mbrojtur dhe një video virale tregoi roje private sigurie duke rrahur një protestues, ndërsa policia shtetërore qëndronte pranë pa ndërhyrë.
Një brez që është mësuar të mendojë se pyetjet e vetme janë sa shpejt të ndërtohet infrastruktura për turizmin, sa shpejt të integrohet vendi në BE dhe sa me efikasitet të tërhiqen investimet, tani pyet: a duhet të jetë domosdoshmërisht kështu? A duhet që demokracia të jetë sundimi i një grushti super të pasurish?
Është një shembull frymëzues i aktivizmit qytetar, siç nuk e kisha parë që nga rënia e komunizmit. Dukshmëria e tij ndërkombëtare ndihmohet pa dyshim nga vëmendja mediatike ndaj familjes Trump. Por pse tani? Opozita u përpoq më kot për vite me radhë të mobilizonte publikun kundër, mirë, “korrupsionit”. Në parlament janë ndezur zjarre dhe janë hedhur kokteje molotov ndaj godinave qeveritare. Por, në rastin e Kushnerit, opozita është në të njëjtën linjë me qeverinë. Ndoshta pikërisht kjo bëri që mijëra të rinj të dilnin në rrugë: siguria se mosbindja nuk do të përvetësohej nga askush. Është prekëse t’i shohësh të këndojnë, të kërcejnë, të pastrojnë rrugët pas protestave dhe t’u japin lule policëve. Ndryshe nga opozita e vjetër, ata nuk po heqin dorë nga shteti, por po këmbëngulin se ai u përket atyre.
Shitur familjes Trump: një nga ishujt e fundit të pazhvilluar në Mesdhe
Vitet e fundit, përgjigjja ndaj përjashtimit politik në Europën postkomuniste ka qenë rritja e lëvizjeve ksenofobe. Vetëm e djathta ekstreme ka korrur përfitimet e protestave kundër sistemit. Rasti shqiptar provon se një lloj tjetër mobilizimi është i mundur. Larg nacionalizmit regresiv ose nostalgjisë, thirrja e vetme e lëvizjes, “Shqipëria nuk është në shitje”, pasqyron diçka që qeveria socialiste e ka harruar: se vetërespekti është kushti paraprak për t’u respektuar nga të tjerët dhe se një popull i gatshëm të shesë shpirtin për investime do të zbulojë, në fund, se shpirti ishte e vetmja gjë me vlerë që kishte.
Ka diçka të admirueshme dhe të brishtë në një lëvizje pa udhëheqës, pa program dhe pa infrastrukturën e nevojshme për t’u mbështetur në afat të gjatë. Lëvizjet pa liderë janë më të vështira për t’u përvetësuar, por më të lehta për t’u infiltruar dhe shpërndarë. Për të qenë efektive, ato duhet të kalojnë nga rezistenca te propozimi, duke gjetur unitetin politik që është shtypur përmes bashkimit rreth një kauze të vetme.
Megjithatë, për sa kohë politika demokratike mbetet e kapur nga pakica e pasur, politikanët vijnë e ikin, gjyqet kundër korrupsionit kënaqin dëshirën për ndëshkim dhe aktivizmi qytetar krijon iluzionin e ndryshimit. Një nga një, shoqëritë gjenden përballë të njëjtave paradokse të zhvillimit kapitalist. Sfida nuk është vetëm si të zëvendësohen individët, por si të ndërtohet një sistem i ri.
Megjithatë, për një herë, Shqipëria nuk ka nevojë të arrijë Europën – ajo mund ta udhëheqë atë. Një brez i gatshëm të mobilizohet për një model alternativ zhvillimi, që refuzon kapjen oligarkike dhe lidh mbrojtjen e mjedisit me legjitimitetin demokratik, nuk duhet të frikësohet, por të festohet. Në vend që të bëhet “si pjesa tjetër e Europës”, siç thoshte slogani i vjetër, Shqipëria mund t’i japë kontinentit të vjetër një mësim për vetërespektin./ Zoom.al
