Një resort luksoz i mbështetur nga familja e presidentit amerikan mund të ndërtohet në një rezervat natyror të pasur me kafshë të egra, në një nga kombet më të varfra të Evropës.
Ajit Niranjan – The Guardian
E premte, 12 qershor
Nëse ëndrrat e pasurive të paluajtshme të një familjeje miliardere politike bëhen realitet, një ishull në një nga vendet më të varfra të Evropës do të kthehet në një kompleks hoteleve luksoze, duke përfshirë hapësira të rezervatit natyror të pasur me kafshë të egra që shtrihet përballë tij.
Asnjë konsultim publik nuk ka ndodhur, por ka shenja se ideja është rrugës për t’u bërë realitet. Shqipëria është tronditur nga gati dy javë protesta të ashpra pasi rrethime dhe makineri të rënda erdhën në një ligatinë të ndjeshme dhe puna përgatitore filloi për vizionin turistik të Ivanka Trump dhe bashkëshortit të saj, Jared Kushner.
Zemërimi i brendshëm ndaj korrupsionit të qeverisë dhe interesi global për marrëveshjet e biznesit të familjes së presidentit amerikan kanë ndezur trazirat. Por në thelb të saj, lufta udhëhiqet nga e njëjta tension mes mbrojtjes së mjedisit dhe rritjes ekonomike afatshkurtër që po luhet në mbarë Evropën.
Statusi i zonës si një shenjtërore e jetës së egër ishte “diçka që mes gjithë kësaj ndoshta harrohet, por kjo është ajo që ndezi indinjatën e madhe”, tha Aleksandër Trajçe, drejtori ekzekutiv i PPNEA, grupi më i madh i konservimit në Shqipëri. “Nëse dëshironi të shihni Mesdheun siç ka qenë dikur, para se të shkatërrohej nga turizmi, kjo është një nga pikat e fundit – nëse jo e fundit – ku mund ta gjeni.”
Këneta, duna, laguna dhe kripore shtrihen përgjatë deltës dinamike të lumit të rrjedhës së lirë Vjosa, i cili u shpall parku i parë kombëtar i lumit të egër në Evropë në vitin 2023. Ai ndodhet në një korridor të rëndësishëm migrimi, duke strehuar rreth 12% të shpendëve ujorë dimërues të vendit, dhe është shtëpi për vidrat evropiane, breshkat e detit “Loggerhead” (Karkana), delfinët me hundë shishe dhe bretkosat ujore shqiptare. Flamingot shtojnë ngjyra të gjalla rozë mbi cektësitë mbresëlënëse të kaltërta.
Të dhëna të papublikuara të konservimit të ndara me The Guardian tregojnë se 279 nga 2,529 llojet në deltë janë të kërcënuara ndërkombëtarisht. Aleko Miho, një biolog në Universitetin e Tiranës, i cili monitoron zonën me studentët e tij çdo vit, tha: “Këto janë habitate të rëndësishme. Nuk ka rëndësi se kush qëndron pas saj. Ajo që ka rëndësi është presioni që ushtrohet mbi një zonë të mbrojtur.”
Makineri janë parë në zonën e mbrojtur Pishë Poro–Nartë – e cila ndodhet brenda peizazhit të mbrojtur Vjosa-Nartë brenda deltës – por është e paqartë se sa pjesë e ekosistemit do të prekej nga zhvillimi i propozuar.
Projekti nuk ka marrë leje planifikimi apo një vlerësim të ndikimit në mjedis, dhe qeveria shqiptare, e cila e ka mirëpritur skemën, tha se punimet në vijim ishin për anketime teknike dhe matje mjedisore dhe jo për ndërtim.
“Ndërkohë, buldozerët po përparojnë vërtet,” tha Trajçe. “Ata po shkatërrojnë dunat. Po hapin rrugë të reja. Zona është rrethuar… është vërtet një situatë si në ‘Wild West’.”
Shqipëria është ndër vendet më të varfra në Evropë, por krenohet me disa nga peizazhet e saj më të egra. Ky kombinim ka tërhequr pushues që kërkojnë pushime të lira – një rekord prej 12 milionë turistësh vizituan Shqipërinë në vitin 2025 – por qeveria gjithashtu ka joshur me sukses elitat. Në maj, Ivanka Trump tha se ishte “thjesht e magjepsur” kur notoi drejt Ishullit të Sazanit dhe eci zbathur deri në majë.
“Nuk është as një biznes për mua, pavarësisht përmasave të tij,” i tha ajo moderatorit të podcast-it David Senra rreth planeve të saj për ta kthyer zonën në një resort të madh. “Ndihet si një sfidë më shumë se çdo gjë tjetër: kulmi i gjithë përvojës sime në pasuritë e paluajtshme, i gjithë udhëtimeve të mia, shumë reflektim mbi mënyrën se si dua të jetoj, se si mendoj se njerëzit po duan gjithnjë e më shumë të jetojnë, dhe duke u përpjekur vërtet të ndërtoj diçka që është një manifestim i prekshëm i kësaj.”
Por shumë frikësohen se shtytja turistike e Shqipërisë ka bërë që qeveria të shpërfillë mbrojtjen e natyrës. Ajo ndryshoi kufijtë e zonës së mbrojtur në vitin 2022 për të lejuar ndërtimin e aeroportit të Vlorës, i cili shpresonte të shihte fluturimin e tij të parë komercial këtë muaj, por ende pret një leje operimi. Në vitin 2024, ajo zbuti ligjet e konservimit për të lejuar ndërtimin e hoteleve me pesë yje edhe në zonat e mbrojtura.
Shqipëria është nën presion për të shtrënguar ligjet e saj mjedisore për të përmbushur kërkesat e BE-së, ku shpreson të anëtarësohet deri në vitin 2030. Të martën, Komisioni Evropian tha se ajo duhet të abstenojë nga veprimet që minojnë synimin e saj dhe i bëri thirrje të “veprojë pa vonesë” në përputhje me rregullat mjedisore. Të njëjtën ditë, 96 organizata të shoqërisë civile i shkruan parlamentit shqiptar për të kërkuar shfuqizimin e amendamentit të vitit 2024 të ligjit për mbrojtjen e mjedisit, duke cituar rreziqet që ai paraqet për anëtarësimin në BE.
Zyra e Edi Ramës, kryeministrit, tha se rrethimi i pronës private ishte e drejta ligjore e pronarit të saj dhe kundërshtoi se kishte zvogëluar madhësinë e zonës së mbrojtur për të ndërtuar aeroportin.
Një zëdhënës tha se projektet nuk duhet të dënohen para se të ekzistojnë. “Asnjë vend evropian, përfshirë Shqipërinë, nuk operon mbi parimin se zhvillimi dhe mbrojtja e mjedisit përjashtojnë njëri-tjetrin,” thanë ata. “Sfidat nuk është përjashtimi, por balanca.”
Affinity Partners, firma e investimeve e Kushner-it, e referoi një kërkesë për koment te një agjenci e marrëdhënieve me publikun, e cila tha se Affinity nuk ishte e përfshirë në projekt dhe “investitorët janë të përfshirë në kapacitetin e tyre personal”. Një zëdhënës për partnerët e përfshirë në projekt tha se ai nuk mund të komentonte mbi shkallën e tij sepse ishte ende në fazën e planifikimit.
Sazan Real Estate Development LLC, zhvilluesi, tha se respektonte proceset e vazhdueshme publike dhe institucionale. Asher Abehsera, kryetari, tha: “Fokusi ynë mbetet te kujdestaria e përgjegjshme, përmirësimi mjedisor, krijimi i vendeve të punës dhe krijimi i vlerës afatgjatë për komunitetet lokale.”
Arup, një firmë globale inxhinierike që bëri konsulencën për projektin, tha se fushëveprimi i saj ishte të ofronte “këshilla teknike mbi masterplanin fillestar”, por se ajo e kishte përfunduar punën e saj vitin e kaluar dhe nuk ishte më e përfshirë.
Ekosistemi Vjosa-Nartë nuk është aq i paprekur nga aktiviteti njerëzor sa pretendon Ivanka Trump apo disa protestues. Një termocentral jashtë funksioni me lëndë djegëse nafte ndodhet pranë lagunës, ndërsa plazhet janë shtëpi për dhjetëra bujtina, restorante dhe madje edhe një festival muzikor. Megjithatë, shkencëtarët thonë se ai është kursyer nga pjesa më e madhe e ndotjes që pllakos pjesë të tjera të bregdetit të Shqipërisë, si dhe nga mbingarkesa që karakterizon pjesën më të madhe të Mesdheut.
Avionët, makinat dhe ndërtimet që vijnë me një resort të madh do të shqetësonin një ekosistem të veçantë që është “relativisht i paprekur” në krahasim me dunat dhe lagunat e tjera në Mesdhë, tha Miho. “Zogjtë do të ikin, sigurisht.” /Përgatiti në shqip Zoom.al
