Dy shkrimtarë shqiptarë dominojnë seksionin e librave të huaj në librarinë e sheshit qendror të Tiranës; njëri është Ismail Kadare, figura më e madhe letrare e vendit, i cili vdiq në vitin 2024; tjetra është Lea Ypi, akademike dhe autore e librit “Free”, një vepër formimi e botuar në vitin 2021. Kadare zë hapësirë falë numrit të madh të librave që shkroi gjatë karrierës së gjatë (janë të paktën 80 romane, drama, ese dhe përmbledhje tregimesh). Por, të paktën për momentin, profesorja Ypi duket se e ka eklipsuar atë si shkrimtarja shqiptare më e njohur në botë.
Me “Free”, profesorja Ypi, teoriciene politike që jep mësim në London School of Economics, doli nga kufijtë e botimeve akademike dhe hyri në botën e gjerë letrare. Libri i vlerësuar me çmime përshkroi përvojën e saj duke u rritur në Shqipëri,ndërsa komunizmi po binte; trazirat që pasuan e çuan vendin në prag të luftës civile në vitin 1997. Profesorja Ypi dhe disa anëtarë të familjes së saj u larguan nga vendi. Ajo studioi fillimisht në Itali, më pas në Britani.
“Free” është përkthyer në dhjetëra gjuhë dhe e bëri atë një lloj figure publike. Megjithatë, libri nuk ishte pa polemika. Disa shqiptarë e akuzuan se e trajtoi lehtë krimet e komunizmit; të tjerë menduan se e trajtoi lehtë rolin e stërgjyshit të saj, një ish-kryeministër që, në rolin e kreut të shtetit në detyrë, mirëpriti ushtrinë pushtuese të Benito Musolinit në vitin 1939.
Tani, me “Indignity”, profesorja Ypi shkon më thellë në historinë e familjes së saj. Libri i ri flet për gjyshen e saj; përmes saj, ajo tregon historinë e Shqipërisë në shekullin XX. Në këtë kuptim libri është pothuajse unik në anglisht. Ka mijëra histori familjare evropiane, veçanërisht ato që përqendrohen te Lufta e Dytë Botërore, por numri i atyre shqiptareve të përkthyera nuk do të mbushte as një çantë librarie me logon e saj. Ndërkohë, ato të botuara në shqip kanë reputacionin e ekzagjerimit: shpesh teprim në përshkrimin e vuajtjeve të një të afërmi nga komunizmi, ose të rolit të tij në rezistencë.
“Indignity” rrëfen jetën e një gruaje të jashtëzakonshme. Leman Ypi (në foto) lindi në një familje aristokrate. Ajo u rrit në Selanik pas rënies së Perandorisë Osmane kur qyteti atëherë kryesisht hebre u bë grek. Familja e saj myslimane shmangu dëbimin në vitin 1923, kur Greqia dhe Turqia shkëmbyen pjesën më të madhe të popullsive myslimane e të krishtera dhe në vitin 1936, Leman, vetëm 18 vjeçe, u nis për në Tiranë. Kryeqyteti shqiptar atëherë ishte pak më shumë se një fshat i madh.
Më pas erdhi martesa e saj me Asllanin (në foto), djalin e kryeinspektorit të gjykatës së Mbretit Zog, pushtimi italian, më pas ai gjerman, dhe ngritja e regjimit komunist të Enver Hoxhës. Asllani u burgos për gati 15 vjet me akuza të sajuara për konspiracion dhe, si “armike klase”, Leman u dërgua në një fermë kolektive për të hapur kanale vaditëse.
Profesorja Ypi dinte diçka nga këto – gjyshja i kishte rrëfyer pjesë të historisë së saj – dhe autorja gjen më shumë materiale në arkivat e Sigurimit, policisë sekrete të kohës së komunizmit. Por ajo plotëson boshllëqet edhe me imagjinatën e saj. Shumica e këtij licencimi letrar është e pranueshme, por disa pjesë e vendosin atë në terren të paqëndrueshëm. Agjentët britanikë, për të cilët ajo shkruan, me gjasë i njihnin gjyshërit e saj, por gjasat që ata të shoqëroheshin me ta në Tiranën e pushtuar në vitin 1943 janë të vogla.
Në arkivat e Sigurimit, profesorja Ypi zbulon gjëra për gjyshen e saj që i duken gabime. Më pas – paralajmërim për prishje të befasisë – ajo gjen një dokument që shpallte se Leman Ypi kishte vdekur 34 vjet para se gjyshja e saj të ndërronte jetën realisht. Arsyeja është më pak intriguese nga ç’duket: duket se dosjet e gjyshes së saj ishin përzier me ato të një gruaje tjetër me të njëjtin emër dhe me një sfond të ngjashëm. Kuriozisht, kjo Leman tjetër duket se nuk ka lënë familjarë të mbijetuar. Disa shqiptarë mund të spekulojnë se dikush në Sigurim shpiku gruan e dytë dhe e shpalli të vdekur për t’i dhënë fund survejimit ndaj asaj të vërtetës, pasi u vlerësua se nuk ishte më e dyshimtë.
“Indignity” i bashkohet librave të tjerë të kohëve të fundit, si biografia e Anna Funder për Eileen O’Shaughnessy, gruaja e parë e George Orwell, në ndërthurjen e faktit me trillimin. Kjo gjë do t’i bëjë disa njerëz të ndalen. Por profesorja Ypi e mbart lexuesin me vete në rrëfimin e historisë së gjyshes së saj dhe të stuhive të historisë. /The Economist – Përgatit në shqip, Zoom.al
Titulli i origjinalit* – Një histori pushtimesh, survejimi dhe internimi në Shqipëri.
ARRSH hap tenderin 5.24 milionë euro për lidhjen e Unazës Verilindore me Rrugën e Arbërit
