Shqipëria kohët e fundit bëri histori duke emëruar një “ministër të AI”, “Diella”. Ky hap mund të rishkruajë mënyrën se si perceptohen besimi, pushteti dhe llogaridhënia në qeveri.
Shqipëria prezantoi muajin e kaluar një sistem inteligjence artificiale që do të shërbejë si ministër në qeveri – një zhvillim i paprecedent nga një shtet. Lajmi tronditi edhe shumë prej atyre që kanë qenë vëzhgues të vëmendshëm të industrisë së AI gjatë tre viteve të fundit. Shqipëria, një vend ballkanik me 2.8 milionë banorë, tha se figura virtuale Diella, një sistem AI që në fillim të vitit ndihmonte qytetarët me dokumente dixhitale, do të promovohej në një post në nivel kabineti për të menaxhuar prokurimin publik.
Qeveria e paraqiti si një sistem softuerik që do të vlerësonte tenderat vetëm mbi meritë — pa ryshfet, favore apo frikë. Në varësi të kë pyet, kjo është ose një risi botërore kundër korrupsionit, ose një eksperiment i rrezikshëm i mbështjellë me spektakël politik. Në të dy rastet, është reale dhe aktive.
Çfarë ndryshoi në të vërtetë – dhe çfarë jo
Diella nuk është ministre financash. Ajo është një “ministre virtuale” e fokusuar në prokurimin publik, sistemin që përcakton se kush fiton kontratat e qeverisë. Roli i saj ndërtohet mbi funksionin e mëparshëm të Diellës si asistente e qeverisjes elektronike, por tani i zgjatet në vendimmarrje që kanë pasoja financiare dhe politike serioze.
Sipas Reuters, The Guardian dhe mediave të tjera, inteligjenca artificiale do të marrë gradualisht përgjegjësinë për dhënien e tenderave, me synimin për të reduktuar ndikimin njerëzor në një proces që shpesh lidhet me favorizime.
Megjithatë, mbetet e paqartë se si do të funksionojë kjo në praktikë. Kur një ofertues humbës kundërshton një vendim, kush do të jetë përgjegjës — kryeministri, një zyrtar mbikëqyrës njerëzor, kompania që zhvilloi modelin apo askush? Deri më tani, qeveria shqiptare nuk e ka shpjeguar plotësisht se si do të trajtohet llogaridhënia.
Është gjithashtu e rëndësishme të sqarohet se çfarë është në të vërtetë Diella — dhe çfarë nuk është. Edhe pse qeveria shqiptare mund ta përshkruajë sistemin si të drejtë dhe efikas, njerëzit janë ata që vendosin cilat të dhëna përdor dhe si merr vendime. Sepse edhe pse një sistem AI nuk mund të marrë ryshfet, njerëzit ende mund të ndikojnë në rezultatet e tij. Prandaj, besueshmëria e sistemit varet nga mënyra si menaxhohet, jo nga vetë teknologjia.
Pse prokurimi publik?
Prokurimi publik është vendi ku vendimmarrjet e qeverisë lidhen drejtpërdrejt me shpenzimet. Globalisht, ai përfshin triliona dollarë çdo vit dhe shpesh përbën një pjesë të madhe të buxheteve kombëtare. Për vendet që kërkojnë të rrisin ekonominë, të ulin humbjet dhe të ndërtojnë besim me investitorët ose partnerët rajonalë, rregullimi i mënyrës si menaxhohen tenderat mund të sjellë rezultate të shpejta dhe të dukshme.
Kjo është arsyeja pse roli i ri i Diellës ka rëndësi. Ai synon një nga fushat e pakta ku mund të ndryshohet realisht mënyra se si funksionon një qeveri.
Sipas Tech Policy Press, “prokurimi luan një rol të fuqishëm në formësimin e vendimeve kritike për AI. Në mungesë të një rregullimi të përgjithshëm për kompanitë që zhvillojnë inteligjencë artificiale, prokurimi mbetet një nga mjetet e pakta që qeveritë kanë për të kërkuar vlera publike si siguria, mosdiskriminimi, privatësia dhe llogaridhënia.”
Ky argument vlen kudo — në SHBA, Europë apo Shqipëri. Qeveritë që blejnë, ndërtojnë ose zbatojnë sisteme AI mbajnë të njëjtin detyrim: të vendosin standarde të qarta dhe të mbrojnë interesin publik.
Shqipëria e ndërmori këtë hap në një moment strategjik, ndërsa kërkon të anëtarësohet në Bashkimin Europian. Akti i ri i BE-së për Inteligjencën Artificiale hyri në fuqi në gusht dhe tashmë po ndikon mënyrën si qeveritë europiane projektojnë e përdorin sistemet e AI-së.
Aproksimimi i sistemit shqiptar të prokurimit me standardet e BE-së nuk është vetëm reformë e brendshme — është edhe mesazh politik. Dhe nëse Diella përdor ose lidhet me modele të AI-së me përdorim të përgjithshëm, ajo do të duhet të përmbushë kërkesat e BE-së për transparencë, dokumentim dhe siguri, pavarësisht nëse Shqipëria është anëtare apo jo.
Pikat e errëta
Dy gjëra mund të jenë të vërteta në të njëjtën kohë: prokurimi algoritmik mund të reduktojë disa abuzime, por mund të sjellë të reja. Rreziku i vërtetë nuk qëndron te algoritmi, por te sistemi që e rrethon. Nëse stafi qeveritar ose shitësit mund të ndryshojnë fshehurazi mënyrën si vlerësohen ofertat, ose nëse të dhënat e trajnimit përmbajnë paragjykime, procesi nuk do të bëhet më i drejtë — thjesht do t’i fshehë problemet e vjetra pas një perdeje dixhitale.
Prandaj, fokusi i vërtetë duhet të jetë në qeverisjen e sistemit: rishikime të pavarura, regjistra transparentë që nuk mund të ndryshohen fshehurazi, dokumentim i qartë i mënyrës si funksionon AI, mekanizma të drejtë për të ankimuar vendimet dhe raporte publike për performancën e sistemit.
Këto janë elementët thelbësorë që forcojnë besueshmërinë.
Ka edhe një dimension demokratik që lehtë mund të anashkalohet në mes të entuziazmit. Siç paralajmëroi Instituti i Shkencës së të Dhënave i Universitetit Columbia, “Është jetike që dizajni dhe përdorimi i këtyre mjeteve të pasqyrojnë vlerat e qytetarëve dhe interesin publik, për të ruajtur legjitimitetin dhe llogaridhënien demokratike.”
Vendimet për prokurim përcaktojnë kush ndërton rrugë, spitale dhe shkolla. Nëse qytetarët nuk kuptojnë rregullat ose nuk mund të kundërshtojnë rezultatet, kjo gërryen besimin — edhe nëse shifrat duken më të mira në letër.
Në fund, ka edhe çështjen e precedentit. Disa media e kanë krahasuar Diellën me “gjyqtarë robotë” apo sistemet algoritmike të drejtësisë. Por kjo nuk është ajo që po ndodh këtu. Ky është një eksperiment prokurimi me etikën e një posti ministror, jo një AI gjyqtar, dhe kjo dallim është i rëndësishëm për ta mbajtur analizën të përqendruar në atë që sistemi realisht duhet të bëjë — të vlerësojë ofertat — dhe në masat e duhura mbrojtëse për këtë detyrë.
Efekti zinxhir
Nëse eksperimenti i Shqipërisë jep rezultate — vendime më të shpejta, më shumë konkurrencë, kosto më të ulëta dhe më pak kontestime — vende të tjera me siguri do të ndjekin shembullin.
Kjo sepse qeveritë në të gjithë botën përballen me të njëjtat probleme: ekipe të vogla, të dhëna të çrregullta, metoda të pabarabarta vlerësimi dhe dyshime për drejtësi.
Një shembull i qartë se si automatizimi dhe transparenca mund të përmirësojnë këto rezultate do të përhapej shpejt, veçanërisht në vendet ku prokurimi publik zë një pjesë të madhe të buxhetit.
Por që projekti të merret seriozisht, duhet të ketë transparencë reale, jo vetëm premtime. Qeveria duhet të publikojë metodat e vlerësimit, regjistrat e përditësuar dhe rezultatet tremujore për konkurrencën, kursimet dhe ankesat. Duhet të lejojë auditime të pavarura dhe të publikojë gjetjet. Vetëm kështu publiku mund të sigurohet se vendimet e sistemit janë të qarta dhe të gjurmueshme, jo të fshehura pas zhargonit teknik.
Kjo është edhe mënyra që Shqipëria mund të përmbushë standardet e transparencës dhe llogaridhënies që tani priten nga qeveritë në Europë dhe më gjerë.
Ky ndryshim mund të ketë ndikim edhe jashtë Shqipërisë. Nëse qeveritë kudo fillojnë të kërkojnë regjistra të qartë, kontrolle sigurie dhe rishikime të pavarura në prokurim, kompanitë do të detyrohen t’i zbatojnë këto standarde si praktikë të zakonshme. Kjo do të bëjë që AI të bëhet më e sigurt dhe më e dobishme për të gjithë.
Thelbi
Shqipëria nuk ia ka dorëzuar financat një makinerie. Ajo ka vendosur që prokurimin publik — një nga proceset më të ndjeshme të shpenzimeve shtetërore — ta menaxhojë përmes një sistemi të fuqizuar nga AI, duke i dhënë atij titullin simbolik “ministër”.
Pyetja e vërtetë nuk është nëse ideja tingëllon moderne, por nëse qeveriset me përgjegjësi.
Suksesi i këtij eksperimenti do të varet nga mënyra si do të monitorohet dhe vlerësohet.
Kjo nënkupton monitorim të qartë, auditime të hapura, rregulla të përcaktuara dhe procedura të drejta ankimi.
Nëse këto garanci zbatohen dhe publikohen, Diella mund të tregojë se si AI mund ta bëjë qeverisjen më të drejtë.
Nëse jo, ajo rrezikon të vërtetojë frikën e kritikëve: që automatizimi i një procesi të korruptuar thjesht fsheh korrupsionin.
Artikulli origjinal: “Ministrja e Inteligjencës Artificiale” e Shqipërisë është një provë reale për automatizimin e qeverisjes – Forbes, 23 tetor 2025 – Kolawole Samuel Adebayo)
ARRSH hap tenderin 5.24 milionë euro për lidhjen e Unazës Verilindore me Rrugën e Arbërit
