Demokracia liberale që u forcua pas Luftës së Dytë Botërore kishte disa shtylla: shtet ligjor, media relativisht të pavarura, klasë të mesme të fortë, ekonomi konkurruese.
Sot këto janë tronditur nga: përqendrimi i kapitalit në pak duar, teknologjia që kontrollon informacionin, polarizimi social, globalizimi që dobësoi shtetin kombëtar. Pra nuk kemi te bejme me nje zhdukje te demokracisë, por me një metamorfozë.
Kapitalizmi êshtë drejt fundit apo drejt një forme tjetër? Kapitalizmi klasik industrial është transformuar drejt nje forme te re.
Sot kemi ekonominë e të dhënave, monopole teknologjike globale, algoritme që vendosin çfarë shohim dhe çfarë blejmë.
Disa mendimtarë e quajnë këtë: “kapitalizëm mbikëqyrës”, ose nje varjant tjeter me i ngjashem “feudalizëm teknologjik”.
Sepse dikur feudalët zotëronin tokën, sot disa kompani zotërojnë informacionin dhe platformat. A është ky një feudalizëm i ri?
Ka elemente që ngjajnë shumë: nje nr i vogel qendra pushteti shumë të fuqishme, varësi ekonomike e individit, kontroll indirekt mbi jetën sociale.
Ku duhet të orientohen popujt e thjeshtë? As emigrimi i verbër dhe as izolimi romantik nuk janë përgjigje të plota. Emigrimi: jep mundësi ekonomike, arsim më të mirë për fëmijët, por humbet komuniteti, zbraz vendin, krijon vetmi kulturore.
Qëndrimi në atdhe ruan identitetin, ndërton shtetin.
Por kërkon: durim, organizim qytetar, përgjegjësi kolektive, protesta te fuqishme ndaj tendecave totalitare te drejtimit.
Historia tregon se kombet që ikin masivisht dobësohen shume shpejt. Çfarë duhet të bëjë individi sot?
Ndoshta orientimi më realist është: njeriu sot te perpiqet të mos jetë rob i propagandës, të investojë në dije dhe aftësi reale, të ruajë rrënjët kulturore, ti kërkojë llogari pushtetit ne të gjitha frontet e mundëshme.
Një mendim personal (filozofik): Njerëzimi nuk shkon drejt errësirës lineare. Çdo revolucion teknologjik ka sjellë frikë: shtypshkronja, revolucioni industrial, radio dhe televizioni.
Por gjithmonë ka lindur edhe liri e re. Ne jemi në një epokë tranzicioni, jo domosdoshmërisht në fundin e demokracisë.
Me poshtë të ndajmë disa momente të rendesishme:
Po hyjmë në një periudhë që disa e quajnë: Rendi multipolar. Pas vitit 1991 bota ishte pothuajse njëpolare (dominim amerikan dhe model liberal).
Sot kemi:SHBA, Kinë, BE, Indi, fuqizim rajonal të vendeve të mesme.
Asnjë nuk ka kontroll absolut. Rezultati? Më shumë konkurrencë ekonomike, teknologjike dhe ideologjike. Nuk do të kemi domosdoshmërisht luftë globale, por tension konstant.
Inteligjenca Artificiale — aristokracia e re?
“AI” nuk është vetëm teknologji. Ajo ndryshon: punën, artin, drejtësinë, luftën. Brenda 15 viteve shumë profesione rutinë do të zhduken, krijimtaria dhe aftësitë njerëzore do të marrin vlerë të re.
Paradoksi: Teknologjia do të përqendrojë pasurinë tek pak kompani. Por edhe një individ krijues mund të konkurrojë globalisht nga Tirana apo Dibra.
Një piktor, shkrimtar apo arkitekt — pa studio gjigande mundet të bëhet i madh dhe shumë i njohur falë teknologjisë.
Demokracia: nuk do të vdesë, por do të ndryshojë formë. Do shihni:më shumë referendume online, pjesëmarrje digjitale, transparencë të detyruar nga teknologjia. Por edhe propagandë algoritmike dhe manipulim informacioni.
Pra beteja do jetë: Qytetar i informuar apo konsumator i kontrolluar. kjo do jetë sfida.
Emigrimi: kthesë e madhe, Europa po plaket. Shumë vende kanë mungesë punëtorësh pra krizë demografike.
Por njëkohësisht kemi rritje tensioni social.
Brenda 20 viteve emigrimi nuk do jetë aq romantik sa në vitet 2000. Shumë emigrantë do ndihen, ekonomikisht nen novojë, por kulturalisht të huaj.
Do fillojë edhe një fenomen tjetër: rikthimi diasporës. Sepse puna online dhe kapitali digjital nuk kërkon gjithmonë Berlin apo Londër.
Ballkani do të jetë një surpriza e heshtur. Ballkani për shumë kohë ishte periferia. Por, energjia, uji, ushqimi, pozicioni gjeografik do të bëhen shumë të rëndësishëm.
Shqipëria ka: ujë, klimë, hapësirë ende të pastër. Nëse menaxhohet mirë mund të jetë vend jetese cilësor. Nëse do menaxhohet keq si deri me sot, do mbetet eksportues njerëzish dhe fenomenesh siç po perjetojmë.
Artistët dhe mendimtarët: Në periudha tranzicioni historia i dëgjon më shumë artistët por jo si ky i “gjati” qe vetem artist nuk është.
Sepse: politikani sheh zgjedhjet e ardhshme, ndërsa artisti sheh kohën. Një artist që ruan kujtesën familjare, figurat historike, identitetin, bën më shumë për një komb sesa shumë fjalime politikanësh te ketij lloji.
Pyetja më njerëzore: të ikim apo të qëndrojmë?
Ndoshta përgjigja e së ardhmes është: Të mos jemi vetëm të lidhur me një vend fizik. Shumë njerëz do jenë të detyruar të punojnë globalisht dhe jetojnë lokalisht.
Rrënjët ne Shqipëri -horizonti botëror. Një mendim i sinqertë: Historia shpesh i surprizon ata që mendojnë se gjithçka ka marrë fund. Në vitin 1900 njerëzit besonin se Evropa kishte arritur kulmin.
Në vitin 1945 dukej se gjithçka ishte shkatërruar. Ne vitin 2000 sikur botta do të mbaronte. Asnjëherë nuk zhdukemi, Njerëzimi rishpik veten./ Shkruar nga Huzri Hoxha
