Shqipëria po ecën me ritme të shpejta në përpjekjen e saj për t’u anëtarësuar në Bashkimin Europian, e shtyrë përpara nga ajo që ekspertë të europiane e përshkruajnë si “dinamizëm i paprecedentë” në rrugën e anëtarësimit. Megjithatë, ata paralajmërojnë se ky progres i shpejtë rrezikon të fshehë dobësi në rritje të natyrës strukturore dhe demokratike.
Dokumenti i publikuar nga Clingendael, “Sprinti i Shqipërisë drejt Anëtarësimit në BE: Balancimi i Momentit, Reformës dhe Mbikëqyrjes së BE-së”, bazohet në një mision të përbashkët verifikimi në terren në Tiranë nga 5-7 tetor 2025 nga ekspertë të Clingendael, Carnegie Europe, DGAP të Gjermanisë dhe Institutet Jacques Delors. Sipas tyre, Shqipëria është shfaqur si “një nga vendet kandidate që po avancon më shpejt drejt BE-së”, me të gjitha grupet e negociatave të hapura dhe me një plan qeveritar për t’i përmbyllur bisedimet deri në vitin 2027.
Megjithatë, studiuesit theksojnë se “mungesa e verifikimit të mjaftueshëm të BE-së mbi reformat kyçe rrezikon të dobësojë fuqinë transformuese të Unionit”, dhe se ruajtja e ritmit aktual do të kërkojë “më shumë pronësi të brendshme dhe vlerësime më rigorozë e të sinqertë nga BE-ja”.
Kryeministri Edi Rama e ka vendosur anëtarësimin në BE në qendër të projektit të tij politik. Dokumenti thekson se Rama ka “investuar pothuajse gjithë kapitalin e tij politik” në avancimin e procesit, duke shfrytëzuar lidhjet personale me liderë të BE-së si presidenti francez Emmanuel Macron, kryeministrja italiane Giorgia Meloni dhe presidentja e Komisionit Europian Ursula von der Leyen.
Sipas analizës, Shqipëria synon të marrë sivjet një vlerësim pozitiv për Raportin e Vlerësimit të Pikave të Ndërmjetme (IBAR), në mënyrë që të nisë mbylljen e kapitujve të negociatave. Komisioni Europian e ka quajtur objektivin e mbylljes së negociatave deri në 2027 ambicioz, por “në rrugën e duhur”, nëse qeveria “ruan ritmin e reformave” dhe nxit “dialog politik gjithëpërfshirës”.
Megjithatë, dokumenti paralajmëron se sistemi i brendshëm që mbështet reformat mbetet i brishtë. Peizazhi politik i Shqipërisë, sipas raportit, “vështirë se mund të përshkruhet si konkurrues”. Partia Socialiste e Ramës dominoi ekzekutivin, parlamentin dhe pothuajse të gjitha bashkitë, ndërsa opozita kryesore është bërë “e përçarë, e mbyllur në vetvete dhe pa besueshmëri”.
Raporti citon gjetjet e OSBE/ODIHR se zgjedhjet e majit 2025 u cenuan nga “mungesa e kushteve të barabarta, presioni ndaj votuesve dhe raste të keqpërdorimit të burimeve publike”. Studiuesit thonë se bashkimi i komisioneve parlamentare të BE-së dhe punëve të jashtme ka “transferuar në praktikë drejtimin e procesit të integrimit nga opozita tek mazhoranca”, duke e kthyer procesin e anëtarësimit “në një nismë pothuajse tërësisht të qeverisë”.
Shqipëria përballet me një barrë të madhe administrative teksa tenton të transpozojë mbi 500 ligje dhe akte nënligjore deri në fund të vitit 2027. Ministritë qendrore përshkruhen si shumë të motivuara, por të mbingarkuara, ndërsa pushteti vendor raporton përfshirje të kufizuar në planifikimin e procesit. Dokumenti përmend vlerësimin e Komisionit Europian se Shqipëria duhet të “forcojë kapacitetet e qeverisjes vendore” dhe të adresojë “nevojën e menjëhershme për rritjen e të ardhurave të tyre”, duke argumentuar se pronësia e reformave jashtë Tiranës mbetet e dobët.
Shoqëria civile, gjithashtu, është e angazhuar vetëm pjesërisht. OJF-të ankohen për mungesë konsultimesh dhe përdorim të shpeshtë të procedurave të përshpejtuara, gjë që ngre pikëpyetje për cilësinë e legjislacionit.
Raporti identifikon edhe disa fusha ku progresi është i ngadaltë. Media mbetet sektori më i brishtë. Sipas autorëve, peizazhi mediatik i Shqipërisë është “një hapësirë kryesisht e parregulluar, e cenueshme nga ndikimi politik dhe presioni ekonomik”, me pronësi të përqendruar që çon në “autocensurë mes gazetarëve”. Paditë SLAPP “vazhdojnë të jenë një sfidë e vazhdueshme”, dhe theksohet se “dekriminalizimi i shpifjes… mbetet një parakusht kyç”.
Reforma në drejtësi përshkruhet si në avancim, por e papërfunduar. Vetting-u i gjyqtarëve dhe prokurorëve ka reduktuar korrupsionin, por ka krijuar vonesa të mëdha të çështjeve, ndërsa SPAK ka fituar besimin e publikut duke ndjekur penalisht zyrtarë të të dyja anëve të spektrit politik. Megjithatë, raporti paralajmëron se pavarësia e tij “nuk është ende plotësisht e garantuar” dhe se disa OJF kanë ngritur shqetësime për “tejkalime gjyqësore dhe metodat e arrestimeve”.
Standardet mjedisore dhe të prokurimit mbeten gjithashtu problematike. Clingendael thotë se zbatimi është “i pabarabartë” dhe se hapësirat ligjore shfrytëzohen shpesh. Raporti thekson ndërtimin e aeroportit të Vlorës pranë një zone të mbrojtur dhe vendimin për të anashkaluar rregullat e prokurimit në dhënien e statusit të investitorit strategjik një kompanie të lidhur me Jared Kushner, duke e përshkruar këtë si një përpjekje “për të forcuar marrëdhëniet me Presidentin amerikan [Donald] Trump”. Ndërmarrja e shumëdiskutuar e portit në Durrës, me mbështetje nga Emiratet e Bashkuara, ka tërhequr po ashtu kritika nga BE-ja.
Pavarësisht këtyre sfidave, Shqipëria vazhdon të gëzojë mbështetje të fortë gjeopolitike në Bruksel. Ajo është plotësisht në linjë me sanksionet e BE-së ndaj Rusisë dhe ka pritur samite të rëndësishme të BE-së dhe NATO-s, duke forcuar imazhin si partner i besueshëm. Turizmi dhe kultura popullore e kanë afruar Shqipërinë edhe më shumë me opinionin publik europian, por mbështetja në shtetet anëtare mbetet e pabarabartë.
Duke cituar të dhënat e Eurobarometrit, dokumenti thotë se 45% e qytetarëve të BE-së mbështesin anëtarësimin e Shqipërisë pasi të jenë plotësuar kriteret, krahasuar me 44% që e kundërshtojnë, duke paralajmëruar se “mbështetja e vazhdueshme publike dhe politike nga BE-ja nuk është e garantuar”, veçanërisht teksa partitë e ekstremit të djathtë po rriten.
Raporti argumenton se, edhe pse institucionet e BE-së i njohin mirë mangësitë e Shqipërisë, komunikimi i tyre publik është më shumë lavdërues sesa kritik. “Dëshira e BE-së për një histori suksesi duket se pengon një vlerësim publik më realist të rreziqeve”, thuhet në të, duke paralajmëruar se kjo dobëson aftësinë e Brukselit për ta mbajtur Tiranën të përgjegjshme.
Dokumenti përfundon se anëtarësimi i Shqipërisë do të jetë “një provë kyçe për aftësinë e BE-së për të vepruar mbi zgjerimin në përputhje me momentin që ajo vetë ka shpallur”. Me vendimet e IBAR që priten këtë dimër, studiuesit thonë se Brukseli duhet ta shfrytëzojë këtë dritare kohore “për të ruajtur verifikimin e duhur mbi reformat e Shqipërisë”. Ata shtojnë se, megjithëse BE-ja duhet të njohë arritjet e vendit, duhet të jetë “po aq e qartë se faza sfiduese e zbatimit të ndryshimeve dhe mbylljes së kapitujve ende qëndron përpara”.
/Zoom.al
ARRSH hap tenderin 5.24 milionë euro për lidhjen e Unazës Verilindore me Rrugën e Arbërit
