Si vriten miliona njerëz?
Përgjigjja: ngadalë dhe metodikisht.
Shënim: kjo nuk është këshillë, por një vëzhgim nga “Yoda” im personal, psikologu Daniel Kahneman. “Bota ka shumë më pak kuptim sesa mendoni,” shkruante Kahneman në librin Thinking, Fast and Slow. “Koherenca vjen kryesisht nga mënyra se si funksionon mendja juaj.”
Truri ynë ka dy sisteme të të menduarit: të shpejtin (intuitiv, emocional) dhe të ngadaltin (logjik, i llogaritur). Mendimi i shpejtë fajëson Amerikën për vrasjen e rreth 250 mijë civilëve me bomba atomike; mendimi i ngadaltë vëren se ushtria japoneze vrau nga 3 deri në 10 milionë civilë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ne prekemi nga fuqia kinematografike e reve në formë kërpudhe, jo nga numri i viktimave, sepse 95% e mendimeve tona janë produkt i mendimit të shpejtë.
Siç thuhet se ka thënë Joseph Stalin: “Një vdekje e vetme është tragjedi; një milion vdekje është statistikë.”
Tragjeditë statistikore që rezultojnë nga mbyllja e Ngushticës së Hormuzit janë të padukshme për mendjen që mendon shpejt, e cila është e fiksuar pas çmimeve të energjisë, tregjeve dhe postimeve absurde në internet që shtiren si diplomaci shtetërore.
Prandaj, le të ngadalësojmë dhe të mendojmë për efektet dytësore të një bote pa liri navigimi.
Konfliktet e para të Amerikës u luftuan për të çuar përpara parimin e lirisë së navigimit, pra të drejtën për të transportuar mallra përmes oqeaneve pa kërcënimin e dhunës apo ryshfetit.
Në vitin 1798, SHBA zhvilloi një luftë të padeklaruar kundër Francës për ta ndaluar atë të sekuestronte anijet tregtare amerikane. Një dekadë më vonë, Amerika u përball me Perandorinë Britanike për të ndaluar rrëmbimin e qytetarëve amerikanë dhe detyrimin e tyre të shërbenin në anijet britanike.
Mes këtyre dy luftërave, SHBA zhvilloi dy fushata kundër shteteve barbareske në Afrikën e Veriut, duke i dhënë fund nevojës që tregtarët amerikanë të paguanin ryshfete për kalim të sigurt.
Këto konflikte sot janë pothuajse të harruara, përveç dy gjurmëve të njohura: vargut “shores of Tripoli” në himnin e marinsave amerikanë dhe shpatës mameluke, që vazhdon të jetë pjesë e uniformës ceremoniale të marinsave edhe sot.
Ata marinarë dhe marinsa amerikanë të shekullit XVIII hodhën themelet e prosperitetit global të sotëm.
Gjatë 200 viteve të ardhshme, liria e navigimit evoluoi nga një ide, e disponueshme vetëm për kombet me fuqi detare për ta imponuar, në një sistem ligjesh dhe normash që përfiton të gjithë.
Sot, 85% e mallrave sipas volumit dhe 55% sipas vlerës transportohen me rrugë detare.
Tashmë, lufta SHBA-Izrael kundër Iranit ka shkaktuar një goditje energjetike (të shpërndarë në mënyrë të pabarabartë). Në vlerësimin e saj të dytë të shpejtë për krizën e Hormuzit, Konferenca e Kombeve të Bashkuara për Tregtinë dhe Zhvillimin vuri në dukje se rritja e çmimeve të energjisë po përhapet në zinxhirët e furnizimit, “duke rritur koston e prodhimit dhe transportit të mallrave në të gjithë botën.”
Kjo javë shënon dy muaj nga fillimi i luftës. Ngushtica ka qenë e mbyllur për pjesën më të madhe të kësaj kohe, por tregjet, edhe pse të paqëndrueshme, kanë arritur nivele rekord.
Duke shpjeguar disonancën mes lajmeve të këqija dhe optimizmit të tregjeve, presidentja e Bankës Qendrore Europiane, Christine Lagarde, tha: “Kjo është një krizë ku po mësojmë pak nga pak, ditë pas dite, se cilat do të jenë pasojat.”
Meqenëse cisternat dhe anijet e mallrave lëvizin afërsisht me shpejtësinë e biçikletave, vetëm tani po kalojmë nga faza “luaj me zjarrin” në fazën “tani po i sheh pasojat”.
Dhe disa nga gjërat që po zbulojmë janë:
Karex, kompania që prodhon një të pestën e prezervativëve në botë, tha se do të rrisë çmimet me 30%, duke e bërë seksin e sigurt më të shtrenjtë dhe ndoshta duke çuar në më shumë shtatzëni të padëshiruara.
Dow njoftoi se do të dyfishojë një rritje çmimi të paralajmëruar më herët prej 15 centësh për paund për polietilenin, i cili përdoret për prodhimin e shisheve, qeseve, tubave dhe tekstileve. Kjo rritje vjen pas një tjetër rritjeje prej 10 centësh në mars.
Shërbimi Postar Amerikan njoftoi një tarifë shtesë të përkohshme prej 8% për paketat, që do të thotë se çdo gjë që blini online sapo u bë më e shtrenjtë.
Heliumi është i bollshëm në univers, por i rrallë në Tokë.
Mes mbylljes së ngushticës dhe dëmtimeve në impiantet prodhuese të Katarit, 30% e furnizimit global me helium është ndërprerë. Çmimet për këtë gaz janë dyfishuar që nga fillimi i luftës. Por edhe nëse konflikti përfundon shpejt, ekspertët thonë se Katarit mund t’i duhen vite për të riparuar kapacitetin e dëmtuar të prodhimit.
Ndërkohë, furnizuesit amerikanë të heliumit kanë nisur të paralajmërojnë klientët se nuk do të jenë në gjendje të përmbushin porositë.
“Kjo është katastrofa e madhe që gjithmonë kishim frikë se do të ndodhte, ngjarja ‘mjellma e zezë’,” tha Cliff Cain, drejtues në kompaninë e eksplorimit të heliumit Pulsar, për Wall Street Journal. “Do të jetë thjesht një përshkallëzim gradual për të parë kush do të mund të sigurojë molekulat e tij dhe kush jo.”
Molekulat e heliumit janë të përfshira në të gjithë zinxhirin e furnizimit dhe, në shumë raste, nuk ekziston zëvendësues i mirë.
Sektorët e prekur përfshijnë gjysmëpërçuesit, industrinë ajrore dhe fibrat optike. Veçanërisht i rrezikuar është zgjerimi i inteligjencës artificiale, pasi heliumi përdoret për prodhimin e çipave dhe ftohjen e qendrave të të dhënave.
Herët a vonë, furnizimi i kufizuar do të përplaset me kërkesën gjithnjë në rritje të bumit të AI-së.
“Nuk ka mungesë fizike tani për tani në nivel përdoruesi,” tha një konsulent i industrisë së heliumit për Scientific American. “Është si një ditë e bukur me diell në plazh, por ti ke dëgjuar se diku larg po vjen një cunami.”
Kur cunami të godasë, inteligjenca artificiale do të përplaset me kujdesin shëndetësor. Në SHBA, një e treta e furnizimit total me helium përdoret për të ftohur aparaturat MRI. Sistemet shëndetësore tashmë po diskutojnë kalimin e kostove te pacientët dhe kufizimin e trajtimeve.
Që nga fillimi i luftës, çmimet e uresë dhe amoniakut, dy plehrat azotike më të përdorura, janë rritur respektivisht me 65% dhe 40%.
Rreth 30% e plehrave të botës kalojnë përmes Ngushticës së Hormuzit, duke rënduar edhe më shumë prodhimin global tashmë të kufizuar.
Në Rusi, eksportuesja më e madhe e plehrave në botë, fabrikat janë sulmuar nga dronët ukrainas; një sulm i fundit nxori përkohësisht jashtë funksioni 5% të kapacitetit rus të prodhimit.
Kina, eksportuesja e dytë më e madhe, ndaloi eksportet për të mbrojtur furnizimin e brendshëm.
Në SHBA, çmimet më të larta të plehrave do të dëmtojnë disa fermerë më shumë se të tjerët, në varësi të vendndodhjes së tyre dhe nëse i kishin blerë plehrat përpara sezonit të mbjelljeve pranverore.
Tregjet amerikane tashmë kanë reflektuar kosto më të larta të plehrave, por nëse ngushtica mbetet e mbyllur deri në verë, çmimet e ushqimeve vitin e ardhshëm do të rriten.
Për vendet e varfra, kriza ka mbërritur tashmë.
Rreth 500 milionë fermerë prodhojnë 70% të furnizimit global me ushqim në ferma më të vogla se 24 hektarë. Marzhi i tyre për gabime është zero.
Sa më gjatë të mbeten të bllokuar zinxhirët e furnizimit, aq më keq bëhet situata.
Një firmë analitike vlerëson se një ndërprerje gjashtëmujore do t’i rrisë çmimet globale të ushqimeve me 12% deri në 18% mbi nivelet para luftës deri në fund të vitit.
Instituti Kiel i Gjermanisë parashikon që inflacioni i ushqimeve do të arrijë në 30% në Zambia, 11% në Indi dhe 8% në Venezuelë brenda një viti.
Deri në mesin e vitit, Banka Botërore vlerëson se 45 milionë njerëz, kryesisht në vendet në zhvillim, do të përjetojnë uri akute.
Sipas Michael Werz nga Council on Foreign Relations, po shohim një “makineri urie në lëvizje të ngadaltë.”
Duke e përkeqësuar vuajtjen, vendet e pasura ulën ndihmën për zhvillim me 23% nga 2024 në 2025.
Siç i tha një zyrtar i OKB-së revistës Economist: “Amortizatori humanitar nuk ekziston më.”
Uritë janë kriza humanitare më vete, por ato gjithashtu mund të shkaktojnë trazira, revolucione dhe luftëra. Marie Antoinette ndoshta nuk e tha kurrë shprehjen “Le të hanë tortë,” por kjo frazë tregon shumë për shkakun e menjëhershëm të Revolucionit Francez.
Punëtori mesatar i shekullit XVIII shpenzonte gjysmën e pagës ditore për bukë. Pasi të korrat dështuan në vitet 1788 dhe 1789, çmimi i bukës arriti në 88% të pagës ditore, duke ndezur fitilin e dhunës që pasoi.
Pasiguria ushqimore krijoi gjithashtu terrenin për Pranverën Arabe. “Ky është një revolucion i urisë,” i tha revistës Time një aktivist jordanez në vitin 2011.
Nga pikëpamja e stabilitetit politik, mungesa e ushqimit është njëkohësisht shkak dhe pasojë e dhunës, duke kontribuar në një cikël vicioz që studiuesit e OKB-së e quajnë “kurthi i konfliktit”.
Eskili kishte të drejtë: viktima e parë e luftës është e vërteta. Por në një botë të globalizuar, viktimat vazhdojnë të shtohen shumë kohë pasi konflikti fillestar dhe ndërprerjet e zinxhirit të furnizimit të jenë zgjidhur.
Të luftosh një luftë për të hapur një rrugë ujore që ishte e hapur përpara nisjes së armiqësive është budallallëk, pra po dëmtojmë të tjerët duke dëmtuar edhe veten.
Por kjo është mënyra e të menduarit të shpejtë.
Kur mendon ngadalë, budallallëku shumëfishohet dhe metastazon.
Ngushtica nuk është e hapur, por nuk është as plotësisht e mbyllur: Irani ka krijuar një “kabinë pagese” aty ku më parë kishte lundrim të lirë. Pasojat ekonomike të një kabine të vetme pagese janë të vogla.
Siç vuri në dukje think tank-u Bruegel në Bruksel, vendet e Gjirit do të paguanin një tarifë prej 1 deri në 2 dollarë për fuçi, duke rritur çmimin global vetëm me 0.05 deri në 0.40 dollarë për fuçi — një goditje pothuajse e padukshme për konsumatorët.
Rreziku nuk është tarifa, por precedenti.
“Koncepti i autostradës blu po zhduket,” tha për Wall Street Journal Salvatore Mercogliano, ish-oficer detar dhe profesor historie në Universitetin Campbell në Karolinën e Veriut. “Nuk do të ketë kthim në normalitetin që kishim më parë, pavarësisht se çfarë ndodh.”
Një shenjë ogurzezë? Irani po mbledh tarifat në kriptomonedha dhe juanë kinezë, duke minuar dominimin e dollarit. Megjithatë, rreziku më i madh është përhapja e këtyre “kabina pagesash”.
“Nëse bota pranon të paguajë tarifa për Ngushticën e Hormuzit, atëherë si do ta trajtojmë pretendimin e Kinës se i gjithë Deti i Kinës Jugore është ujë territorial kinez?” pyeti zv/admirali i pensionuar amerikan John “Fozzie” Miller.
“Nëse ata kontrollojnë Detin e Kinës Jugore, atëherë në thelb kontrollojnë ekonominë globale.”
Skenari më i keq nuk janë kabinat e pagesës në të gjithë botën apo edhe bllokadat e njëkohshme.
Ne mund të tolerojmë çmime më të larta dhe ndërprerje më të shpeshta.
Ajo që nuk duhet të tolerojmë është rrëshqitja drejt gangsterizmit.
Në SHBA, Donald Trump ka minuar kapitalizmin dhe shtetin ligjor. (Shih: TikTok, tarifat, përdorimin e ndjekjeve penale për të sulmuar pavarësinë e Rezervës Federale dhe kundërshtarët politikë, etj.) Sipas autorit, paaftësia strategjike e Trumpit në Iran po eksporton gangsterizmin në botë. Në thelb, po zëvendësojmë simbolin e “policit të botës” me skema rajonale zhvatjeje dhe mbrojtjeje.
Ky nuk është “arti i marrëveshjes”, por iluzioni i grabitjes.
Pyetja nuk është nëse Amerika ka fuqinë ekonomike dhe ushtarake për të prosperuar në “parajsën gangsteriste” të Trumpit, por çfarë humbasim kur braktisim rendin ndërkombëtar të bazuar në rregulla që ne vetë ndihmuam të krijonim.
Përgjigjja: gjithçka!
Jeta është kaq e pasur.
Shkruar nga Scott Galloway, akademik, autor dhe profesor amerikan për Profgmedia.com/
Përshtati: Zoom.al
Festa e çmendur për titullin botëror të Spanjës përfundon në tragjedi, humb jetën 13-vjeçari
