Ukraina arriti të siguronte disa kushte më të favorshme nga Shtetet e Bashkuara përpara se të nënshkruante marrëveshjen e shumëpritur për mineralet.
Marrëveshja mbi burimet natyrore u arrit më në fund vonë të mërkurën, pas javësh negociatash të tensionuara që herë pas here dështuan dhe ndaluan përkohësisht ndihmën e Uashingtonit për Ukrainën.
Kievi përfundimisht e bindi Presidentin e SHBA-së, Donald Trump, të hiqte dorë nga disa prej kërkesave të tij kryesore, por dështoi t’i bënte pjesë të marrëveshjes garancitë amerikane të sigurisë.
Zyrtarët ukrainas e cilësuan marrëveshjen përfundimtare si një partneritet të barabartë midis Kievit dhe Uashingtonit – një ndryshim i dukshëm me disa nga draftet e mëparshme, të cilat u përshkruan nga udhëheqësi i Ukrainës, Presidenti Volodymyr Zelensky, si kërkesa të SHBA-së për të “shitur vendin tim”.
Marrëveshja e nënshkruar, e parë nga CNN, duket vërtet më e favorshme për Ukrainën sesa disa nga versionet e mëparshme. Ja çfarë dimë.
Çfarë përfshihet në marrëveshje?
Ndihma: Çështja kryesore është se marrëveshja nuk kërkon që Kievi të rimbursojë SHBA-në për ndihmën që ka marrë tashmë – një lëshim kyç nga Trump, i cili prej kohësh e ka cilësuar marrëveshjen si “shpagim” të Ukrainës ndaj SHBA-së.
Uashingtoni fillimisht kërkoi një pjesë prej 500 miliardë dollarësh të mineraleve të rralla dhe mineraleve të tjera të Ukrainës në këmbim të ndihmës që i ka dhënë tashmë Kievit. Kur Zelensky e hodhi poshtë këtë ide, Trump e quajti atë “diktator”.
Në vend të kësaj, marrëveshja që u nënshkrua të mërkurën thotë se ndihma e ardhshme ushtarake amerikane për Ukrainën do të llogaritet si pjesë e investimit të SHBA-së në një fond të përbashkët investimi për rindërtim që do të përdoret për të investuar para në burimet natyrore të Ukrainës.
Burimet natyrore: Marrëveshja i jep SHBA-së të drejta preferenciale për nxjerrjen e mineraleve në Ukrainë dhe thotë se Kievi do të ketë fjalën e fundit për atë se çfarë dhe ku do të nxirret. Ukraina gjithashtu do të ruajë pronësinë e nëntokës.
“Të gjitha burimet në territorin dhe ujërat tona territoriale i përkasin Ukrainës. Është shteti ukrainas ai që përcakton se ku dhe çfarë do të nxirret”, tha Ministrja e Ekonomisë e Ukrainës, Yulia Svyrydenko, e cila nënshkroi marrëveshjen në emër të vendit të saj.
Edhe pse Trump e ka quajtur një dakordësi “për metalet e rralla”, marrëveshja shkon përtej kësaj duke përfshirë edhe burime të tjera natyrore si nafta, gazi natyror, ari dhe bakri.
Toni: Në një fitore për Ukrainën, marrëveshja gjithashtu përdor një gjuhë të fortë mbi luftën me vetë Rusinë. Ajo e tregon Moskën si agresore në konflikt, duke u larguar nga disa nga deklaratat e mëparshme të rreme të Trump rreth Ukrainës dhe Zelensky-t si përgjegjës për luftën.
Marrëveshja gjithashtu përcakton qëllimin e saj si “një Ukrainë paqësore, sovrane dhe elastike” – një hap i dukshëm larg nga deklarata e Trump në fillim të këtij viti se “Ukraina mund të jetë Rusia një ditë”.
Garancitë e BE-së: Gjithashtu, ajo e mban derën hapur për anëtarësimin e mundshëm të Ukrainës në Bashkimin Evropian në të ardhmen, duke thënë se investimet duhet të bëhen në përputhje me detyrimet e Ukrainës si shtet kandidat për në BE. Ajo shton se nëse Ukraina do t’i bashkohej bllokut në të ardhmen, kjo marrëveshje do të rinegociohej “me mirëbesim”.
Një nxitje për SHBA-në: Por kushtet e marrëveshjes tregojnë gjithashtu se SHBA-të kanë siguruar një mori avantazhesh për veten e tyre.
Sekretari i Thesarit i SHBA-së, Scott Bessent, e karakterizoi atë si një “partneritet historik ekonomik”, duke thënë në një deklaratë se “i jep sinjal të qartë Rusisë se Administrata Trump është e përkushtuar ndaj një procesi paqeje të përqendruar në një Ukrainë të lirë, sovrane dhe të begatë në planin afatgjatë”.
Marrëveshja e parë nga CNN specifikon gjithashtu se fitimet dhe pagesat e tjera të bëra si pjesë e marrëveshjes do të jenë të pataksueshme dhe nuk do t’i nënshtrohen asnjë takse apo detyrimi nga Ukraina.
Gjithashtu thuhet se nëse lind një konflikt midis formulimit të marrëveshjes dhe ligjit të Ukrainës, marrëveshja do të ketë një precedent ligjor.
Çfarë mungon nga marrëveshja?
Çështje sigurie: Ukraina ka hequr dorë nga kërkesa e saj kryesore që SHBA-të të ofrojnë garanci sigurie si pjesë e kësaj marrëveshjeje. Ishte kjo kërkesë që përfundimisht çoi në takimin e zhurmshëm midis Zelensky dhe Trump në Zyrën Ovale në shkurt.
Trump më pas refuzoi të jepte garanci sigurie, duke thënë se donte që Ukraina ta nënshkruante marrëveshjen e para dhe më vonë të fliste për garancitë.
Në atë kohë, Zelensky refuzoi, por zyrtarët ukrainas kanë treguar që atëherë se besojnë se investimet amerikane dhe prania e kompanive amerikane në Ukrainë do ta bëjnë Uashingtonin më të interesuar për sigurinë e Ukrainës.
Qasje ekskluzive për SHBA-në: Ndërsa siguron që SHBA-të të kenë qasje preferenciale në pasuritë minerale të Ukrainës, marrëveshja nuk garanton asnjë të drejtë ekskluzive.
Burimet ekzistuese: Marrëveshja është e kufizuar në projekte të reja, që do të thotë se SHBA-të dhe Ukraina do të duhet të investojnë për të parë fitime. Operacionet ekzistuese të minierave që tashmë po gjenerojnë të ardhura për qeverinë ukrainase përjashtohen.
Si ndikon kjo në procesin e paqes?
Qeveria ukrainase në të kaluarën ka argumentuar se depozitat e saj minerale janë një nga arsyet pse Perëndimi duhet të mbështesë Ukrainën – për të parandaluar që këto burime strategjikisht të rëndësishme të bien në duart e Rusisë.
Ekspertët pajtohen me këtë ide. Liam Peach dhe Hamad Hussain, ekonomistë në Capital Economics, shkruan në një shënim analisti të enjten se marrëveshja “ofron njëfarë sigurie se administrata Trump nuk po planifikon ta braktisë plotësisht Ukrainën”, sepse ajo përcakton interesat ekonomike të SHBA-së në Ukrainë.
Pse janë kaq të rëndësishme mineralet?
Materiale të tilla si grafiti, litiumi, uraniumi dhe 17 elementët kimikë të njohur si metale të rralla janë kritike për rritjen ekonomike dhe sigurinë kombëtare.
Ato janë thelbësore për prodhimin e elektronikës, teknologjisë së energjisë së pastër, duke përfshirë turbinat me erë, rrjetet e energjisë dhe automjetet elektrike, si dhe disa sisteme armësh.
Kina ka dominuar prej kohësh prodhimin global të mineraleve të rralla të tokës dhe materialeve të tjera strategjikisht të rëndësishme, duke i lënë vendet perëndimore të dëshpëruara për burime të tjera alternative – përfshirë Ukrainën.
SHBA-të varen kryesisht nga importet për mineralet që u nevojiten. Nga 50 mineralet e klasifikuara si kritike, SHBA-të ishin tërësisht të varura nga importet e 12 prej tyre dhe më shumë se 50% të varura nga importet e 16 të tjerëve, sipas Shërbimit Gjeologjik të Shteteve të Bashkuara, një agjenci qeveritare kjo.
Ndërkohë, Ukraina ka depozita të 22 prej këtyre 50 materialeve kritike, sipas qeverisë ukrainase.
Vendi ka disa nga depozitat më të mëdha në botë të grafitit, litiumit, titanit, beriliumit dhe uraniumit, të cilat klasifikohen nga SHBA-të si minerale kritike. Disa nga këto rezerva janë në zona që aktualisht janë nën pushtimin rus. / Nga Ivana Kottasová dhe Victoria Butenko, CNN – Sjellë në shqip nga Zoom.al
